Mike Bigger, umuhanga mu bumenyi bw'udukoko twangiza ibihingwa byo mu turere dushyuha, yitabye Imana afite imyaka 95.
Yamenyekanye mu bushakashatsi ku dukoko twangiza kakawo, ikawa, cashew n'ibindi bihingwa by'ubucuruzi, ndetse agira uruhare mu guteza imbere uburyo burambye bwo kurwanya ibyo byonnyi.
Mike Bigger yari inzobere mu bumenyi bw'udukoko twangiza ibihingwa by'ubucuruzi byo mu turere dushyuha, cyane cyane kakawo, ikawa, cashew, teak na eucalyptus.
Yakoze mu kigo cya Overseas Development Agency nk'umuhanga mu bumenyi bw'udukoko two mu turere dushyuha kuva mu mpera z'imyaka ya 1950 kugeza mu ntangiriro z'imyaka ya 1990.
Mu gihe cy'akazi ke, yabaye mu bihugu bitandukanye ku isi, ashyiraho ibigo by'ubushakashatsi muri Tanzania, Kenya, Ghana, Ibirwa bya Solomon na Bhutan.
Yabaye kandi umwe mu bahanga ba mbere batangiye gukoresha uburyo bw'imibare mu kwiga ubwiyongere bw'udukoko, ibintu byamufashije gutanga ibitekerezo ku zindi nzira zo kurwanya ibyonnyi aho gukoresha imiti yica udukoko mu mirima yose.
Nk'uko ikinyamakuru The Guardian Tanzania kibitangaza mu nkuru y'urwibutso yanditswe na Brian Bigger ku wa 4 Ugushyingo 2026, Mike Bigger yakoze ubushakashatsi bugaragaza ko guhindura ubucucike bw'ibiti bitanga igicucu mu mirima ya kakawo bishobora gufasha kororoka kw'ibimonyo birimo black ants na weaver ants.
Ibyo bimonyo bishobora kwirukana ibimonyo bito bizwi nka fire ants, kuruma kwabyo gushobora gutera abakozi bakora mu mirima ya kakawo ibikomere bikomeye.
Ubuzima bwe n'uburezi
Mike Bigger yavukiye ku babyeyi b'Abongereza i Nablus, mu gace ka Palestine kari kayobowe n'u Bwongereza icyo gihe, ubu kakaba gaherereye muri West Bank.
Se yitwaga William, yari umuganga, naho nyina Dorothy Vigers yari umufarumasiye.
Igihe umutekano muri Palestine watangiraga kuzamba, umuryango we wimukiye mu Bwongereza, aho Mike yize muri Campbell College i Belfast.
Nyuma yize amasomo y'ubumenyi bw'ibinyabuzima muri Trinity College Dublin, akomereza amasomo yihariye ku dukoko two mu turere dushyuha muri Imperial College of Tropical Agriculture muri Trinidad, hagati ya 1955 na 1956.
Agarutse mu Bwongereza, yinjiye mu kigo cya Overseas Development Agency, mu 1957 kimwohereza ku kazi ke ka mbere hanze y'igihugu, i Nachingwea muri Tanganyika, ubu ni muri Tanzania.
Umuryango we n'ubuzima mu mahanga
Mu gihe yari mu kiruhuko cy'akazi, Mike Bigger yahuye na Gerry Whitcroft, umuhanga mu binyabuzima. Bashyingiranywe mu 1962, bamara igice kinini cy'ubuzima bwabo bari kumwe mu bihugu bitandukanye kubera imirimo ye.
Akenshi babaga mu duce twa kure, aho bashoboraga kumara igihe kirekire batabonye abashyitsi benshi, bakifashisha radiyo ngufi mu itumanaho.
Nubwo babaga mu buzima butandukanye n'ubwo bari bamenyereye, bishimiraga ubunararibonye bakuraga mu bihugu batuyemo.
Nyuma y'akazi ke ka nyuma i Bhutan, mu 1989 Mike n'umuryango we bimukiye muri Herefordshire mu Bwongereza, aho yabaye mu kiruhuko cy'izabukuru.
Yasize umurage mu bushakashatsi no mu buhanzi
Mike Bigger ntiyari umuhanga mu bumenyi bw'udukoko gusa, ahubwo yari afite n'impano yo guhanga no gukora ibihangano bitandukanye.
Amashusho y'udukoko yashushanyaga yasohotse mu bitabo birindwi, birimo The Insect Pests of Forest Plantation Trees in the Solomon Islands cyasohotse mu 1988 na A Guide to Insect Pests of Nigerian Crops cyasohotse mu 1996.
Yari kandi umuhanga mu kubaza ibiti, gukora ibihangano mu myenda bizwi nka tapestries no gukora ibikinisho bikozwe mu biti.
Yatanze ibyegeranyo by'udukoko yari amaze imyaka myinshi akusanya abishyikiriza ibigo bitandukanye, birimo British Museum.
Icyakora, ibyegeranyo bimwe yari yarasize mu Birwa bya Solomon byangijwe n'imvururu za politiki n'ihirikwa ry'ubutegetsi ryabaye muri icyo gihugu mu 2000.
Umugore we Gerry Whitcroft yitabye Imana mu 2024. Mike Bigger asize abana babiri, Clare na Brian, ari na we wanditse inkuru ivuga ku buzima bwa se, ndetse n'abuzukuru batanu.




