U Rwanda n’u Burusiya byasinyanye amasezerano y’ubwumvikane agamije guteza imbere ubufatanye mu bijyanye n’ingufu za Nikeleyeri, hagamijwe gusuzuma no kubaka ubushobozi bw’ibikorwa remezo bizafasha u Rwanda gukoresha ubwo buhanga mu mahoro.


Aya masezerano yashyizweho umukono ku wa 28 Ukwakira 2026, hagati y’Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe Ingufu za Atomike (RAEB) n’Ikigo cy’u Burusiya gishinzwe ingufu za Nikeleyeri (Rosatom), mu nama ya gatatu ihuza u Burusiya n’ibihugu bya Afurika yabereye i Moscow ku wa 28 na 29 Ukwakira.


Nk’uko Rosatom yabitangaje mu itangazo ryayo ryo ku wa 29 Ukwakira, amasezerano yashyizweho umukono na Nikolay Spassky, Umuyobozi wungirije wa Rosatom ushinzwe ibikorwa mpuzamahanga, na Ambasaderi w’u Rwanda mu Burusiya, Maj. Gen. Joseph Nzabamwita.


Aya masezerano agamije gusuzuma ibikenewe kugira ngo u Rwanda rushobore guteza imbere ibikorwa remezo bya Nikeleyeri, hagendewe ku mabwiriza n’inama by’Ikigo Mpuzamahanga gishinzwe Ingufu za Atomike (IAEA), ndetse n’ubunararibonye bwa Rosatom.

Ubufatanye bukubiyemo amashanyarazi n’ubushakashatsi

Ubufatanye bw’u Rwanda n’u Burusiya mu bijyanye n’ingufu za Nikeleyeri bukubiyemo imishinga itandukanye, irimo kubaka uruganda ruto ruzabyazwa amashanyarazi ingufu za Nikeleyeri, gushyiraho Ikigo cy’Ubumenyi n’Ikoranabuhanga bya Nikeleyeri, ndetse no guhugura Abanyarwanda bazakora muri uru rwego.


827623.jpg
Ifoto y'Umuyobozi Mukuru wa Rosatom, Alexey Likhachev. (Src: en.armradio).

Mukuru wa Rosatom, Alexey Likhachev, yavuze ko ibihugu byombi bikorana kuri iyi mishinga, anagaragaza ko hari n’Abanyarwanda 102 biga muri za kaminuza zo mu Burusiya binyuze muri gahunda zifashwa na Rosatom.


Yasobanuye ko amasezerano mashya azafasha impande zombi kumenya ibikenewe mu bikorwa remezo bya Nikeleyeri no gushyiraho intambwe zizakurikiraho mu guteza imbere ikoreshwa ry’ubu buhanga mu mahoro.


Ku ruhande rw’u Rwanda, Ambasaderi Joseph Nzabamwita yagaragaje ko ubufatanye n’u Burusiya bushobora gufasha igihugu kongera ubushobozi mu bijyanye n’ingufu, ubushakashatsi n’amahugurwa y’inzobere.

Umushinga w’uruganda ruto rwa Nikeleyeri umaze igihe utegurwa

Gahunda yo kubaka uruganda ruto rwa Nikeleyeri mu Rwanda si igitekerezo cyatangijwe muri iyi nama ya Moscow gusa.


Nk’uko Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe Ingufu za Atomike (RAEB) cyabitangaje ku wa 30 Kamena 2026, muri Nyakanga uwo mwaka u Rwanda na Rosatom byari byaramaze gusinya inyandiko y’umuhanda w’ibikorwa (roadmap) igena ibyihutirwa mu bufatanye bw’umushinga w’udutanga mashanyarazi twa Nikeleyeri duto, tuzwi nka Small Modular Reactors (SMRs).


Iyi nyandiko yibanze ku guteza imbere umushinga w’uruganda rw’amashanyarazi, ikigo cy’ubumenyi n’ikoranabuhanga bya Nikeleyeri, guhugura abakozi no kubaka ubushobozi bw’inzego z’igihugu zizagenzura uru rwego.


RAEB yatangaje ko Dr. Lassina Zerbo, Umuyobozi w’iki kigo, yavuze ko u Rwanda rwifuza gushyira ingufu za Nikeleyeri mu nkingi zizifashishwa mu gutanga amashanyarazi mu ntangiriro z’imyaka ya 2030, mu rwego rwo guhangana n’izamuka ry’ibikenerwa mu gihugu.

Ikigo cy’ubushakashatsi cyari cyarateganyijwe kuva mu 2019

Ubufatanye mu gushyiraho Ikigo cy’Ubumenyi n’Ikoranabuhanga bya Nikeleyeri na bwo bufite amateka.


Nk’uko Minisiteri y’Ibikorwa Remezo y’u Rwanda yabitangaje, ku wa 24 Ukwakira 2019 u Rwanda n’u Burusiya byasinyanye amasezerano hagati ya za guverinoma z’ibihugu byombi agamije gushyiraho icyo kigo i Kigali.


Icyo gihe, byari biteganyijwe ko icyo kigo kizaba kirimo icyuma cy’ubushakashatsi gifite ubushobozi bwa megawati 10, laboratoire n’ibindi bikorwa bizafasha mu bushakashatsi n’amahugurwa.


Icyo kigo giteganyijwe kugira uruhare mu nzego zitandukanye zirimo ubuvuzi, ubuhinzi, inganda, uburezi, ubushakashatsi n’ingufu. Ibi bigaragaza ko ikoreshwa rya Nikeleyeri mu Rwanda ritagamije amashanyarazi gusa, ahubwo rinareba uburyo ubwo buhanga bwakoreshwa mu iterambere ry’ibindi bikorwa.

U Rwanda rurateganya kongera ingufu rutanga

Raporo ya World Nuclear Association ivuguruye ku wa 20 Ukwakira 2026 igaragaza ko u Rwanda rufite gahunda yo gutangira kubyaza amashanyarazi ingufu za Nikeleyeri mu ntangiriro z’imyaka ya 2030, rukaba rufite intego y’uko mu gihe kirekire zagera kuri 60–70% by’amashanyarazi igihugu gikoresha.


Iyo raporo ivuga kandi ko u Rwanda rwari rufite gahunda yo kugera kuri megawati 110 z’amashanyarazi akomoka kuri Nikeleyeri hagati ya 2030 na 2033.


Icyakora, World Nuclear Association igaragaza ko intego yo gutangira kubyaza amashanyarazi ingufu za Nikeleyeri muri icyo gihe ishobora kugorana bitewe n’uko ibikorwa remezo, amategeko n’ubushobozi bwo kugenzura uru rwego bigikeneye kongerwa. Ibi byerekana ko hakiri intambwe nyinshi zigomba guterwa mbere y’uko uruganda rutangira gukora.