U Rwanda rukomeje gushyira mu bikorwa ubushakashatsi ku myumbati yihanganira indwara ya Kabore, hagamijwe kugabanya igihombo abahinzi baterwa n'iyi ndwara no kongera umusaruro w'iki gihingwa.
Iyi gahunda iri gukorwa n'Ikigo cy'Igihugu gishinzwe Iterambere ry'Ubuhinzi n'Ubworozi (RAB), ku bufatanye n'ikigo cy'ubushakashatsi cyo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Donald Danforth Plant Science Center.
Ku wa 12 Ugushyingo 2026, RAB yatangiye kugeza ubwoko bushya butandatu bw'imyumbati ku bahinzi b'intangarugero barenga 20, kugira ngo babugerageze mu mirima yabo.
Aba bahinzi banakora umurimo wo gutubura ingemwe z'imyumbati. Bazasuzuma uko ubu bwoko bwitwara, hanyuma bagaragaze ubwo bakunze kurusha ubundi.
Gahunda yatangiriye mu Karere ka Bugesera, mu Murenge wa Nemba. Biteganyijwe ko izakomereza mu Turere twa Kayonza, Nyanza, Ruhango, Kamonyi, Gisagara na Muhanga.
Ubwoko bushya bwamaze imyaka 10 mu bushakashatsi
Ubu bwoko bw'imyumbati bwakozwe hifashishijwe ikoranabuhanga ry'ubuhinzi, bugamije guhangana n'indwara ya Cassava Brown Streak Disease (CBSD), izwi mu Rwanda nka Kabore.
Ubushakashatsi bwakozwe na RAB ku bufatanye na Donald Danforth Plant Science Center, bukaba bwaramaze imyaka igera ku 10.
Ku wa 11 Ugushyingo 2026, Giles Oldroyd, Perezida wa Donald Danforth Plant Science Center, yasuye imirima y'igerageza iyobowe na RAB kugira ngo arebe uko ubu bwoko bw'imyumbati bwitwaye.
Yavuze ko ubu bwoko bwakomeje kugaragaza ubushobozi bwo kwihanganira indwara ya Kabore mu myaka irenga 10 y'igeragezwa ryabereye mu Rwanda.
Oldroyd yashimye abashakashatsi bagize uruhare muri uyu mushinga, barimo Nigel Taylor na Athanase Nduwumuremyi, avuga ko ibyavuye mu bushakashatsi ari intambwe ikomeye ku bahinzi bato bashingira ku myumbati mu mibereho yabo.
Yagaragaje ko intambwe ikurikiraho ari ukongera ingemwe zihari kugira ngo zizagere ku bahinzi benshi bashobora kungukira muri ubu bushakashatsi.
Abahinzi bazagira uruhare mu guhitamo ubwoko bwiza
Aba bahinzi barenga 20 bahawe ubwoko butandatu bw'imyumbati kugira ngo babugerageze mu mirima yabo.
Athanase Nduwumuremyi, uyobora gahunda y'ubushakashatsi ku bihingwa birimo imizi n'ibijumba muri RAB, yavuze ko abahinzi bazagira uruhare mu guhitamo ubwoko bukwiye gukwirakwizwa cyane.
Immaculée Nyirahabimana, umuhinzi wo mu Murenge wa Nemba unakora umurimo wo gutubura ingemwe z'imyumbati, yavuze ko ateganya kugerageza ubu bwoko bushya ku buso bwa hegitari imwe n'igice?
Elia Mupenzi na we, ufite ubushobozi bwo gutubura ibiti by'imyumbati bigera ku 200.000, ateganya kubugerageza ku buso bwa hegitari imwe n'igice.
Icyitonderwa ku mibare: Buri umwe muri aba bahinzi yavuze ko azagerageza ubu bwoko kuri hegitari 0.5. Nyirahabimana asanzwe akorera ku buso bwa hegitari 2.5.
Nduwumuremyi yavuze ko ubu bwoko bushobora gutanga umusaruro uri hagati ya toni 35 na 40 kuri hegitari mu gihe ikirere n'imikorere y'ubuhinzi byifashe neza.
Yanasobanuye ko kwihanganira indwara bitavuze ko igihingwa kidashobora kwandura na gato. Ahubwo bivuze ko virusi ishobora kukibasira ariko ntikyangize umusaruro ku rwego rukomeye nk'uko bigenda ku bwoko busanzwe.
Indwara ya Kabore yangiza umusaruro w'imyumbati
Indwara ya Kabore iterwa na virusi zizwi nka Cassava Brown Streak Disease. Ni imwe mu ndwara zikomeye zibasira imyumbati mu bihugu byo muri Afurika y'Iburasirazuba.
Iyi ndwara yangiza imizi y'imyumbati, ari na yo gice gikoreshwa mu biribwa. Ikibazo gikomeye ni uko ishobora kwangiza imizi nyamara ibimenyetso bitagaragara neza ku mababi no ku mashami.
Ibi bishobora gutuma umuhinzi ahinga igihe kigera ku mwaka, ariko akabona igihombo igihe ageze mu gihe cyo gusarura.
Giles Oldroyd yatangaje ko mu Rwanda iyi ndwara yagize uruhare mu kugabanya umusaruro w'imyumbati ku kigero cya 73%.
Ibi bigaragaza uburemere bw'ikibazo n'impamvu hakenewe ibisubizo bishingiye ku bushakashatsi kugira ngo abahinzi badakomeza guhomba.
Imyumbati ni igihingwa gifite akamaro ku miryango myinshi
Imyumbati ni kimwe mu bihingwa by'ingenzi mu Rwanda. Ikoreshwa mu mirire kandi ikaba isoko y'amafaranga ku miryango iyihinga.
Amakuru ya Rwanda Agri-Biotech Programme agaragaza ko imiryango irenga 700.000 mu Rwanda ihinga imyumbati, ku buso bugera kuri hegitari 200.000.
Ibi bituma kurinda iki gihingwa indwara no kongera umusaruro wacyo biba ingenzi ku mutekano w'ibiribwa no ku mibereho y'abaturage.
Uretse kuba ikiribwa, imyumbati inafite ubushobozi bwo kwihanganira ubushyuhe n'izuba ugereranyije n'ibindi bihingwa, ndetse ishobora gukura mu butaka budafite intungamubiri nyinshi.
Ni ryari ubu bwoko buzagera ku bahinzi bose?
Nubwo ubu bwoko butandatu bwamaze kugeragezwa mu bushakashatsi no kugeza ku bahinzi b'intangarugero, gukwirakwizwa kwabwo hose ntibirarangira.
Amakuru ya Rwanda Agri-Biotech Programme agaragaza ko inzego zibishinzwe zamaze gutanga uburenganzira bwo kubugerageza mu mirima y'abahinzi batoranyijwe.
Panorama yatangaje ko ubwoko butandatu bw'imyumbati n'ubwoko bubiri bw'ibirayi byamaze gusabwa kwemezwa, hasigaye ko byandikwa mu Igazeti ya Leta kugira ngo inzira yo kubirekura ku mugaragaro irangire.
RAB iteganya ko abahinzi bazabanza gutanga ibitekerezo ku bwoko bakunze kurusha ubundi. Nyuma y'ibyo, hazakorwa gahunda yo kubugeza ku bandi bahinzi n'abakora umurimo wo gutubura ingemwe.
Iyi gahunda ni imwe mu ntambwe u Rwanda rurimo gutera mu guteza imbere ubuhinzi bushingiye ku bushakashatsi n'ikoranabuhanga, hagamijwe kugabanya igihombo, kongera umusaruro no kurushaho kubungabunga umutekano w'ibiribwa.











